De communistische wederopstanding van Johannes Hus

Historicus Zdenek Nejedlý als brug tussen Tsjechoslo- waakse Republiek en communisme

Moreé, P.

De communistische dictatuur in Tsjechoslowakije kwam niet uit de lucht vallen. Zelfs een vooraanstaand Tsjechisch historicus als Zdenek Nejedlý zag de communisten als de logische en legitieme leiders van het volk. Welke ontwikkeling maakte hij van de jaren dertig tot de jaren vijftig door? En welke rol speelde zijn zijn verering voor de Tsjechische veertiende/vijftiende-eeuwse reformator Johannes Hus daarbij?

Zdenek Nejedlý's (1878-1962) loopbaan bewoog zich tussen geschiedenis, muziek en politiek. Op alle gebieden liet hij sporen na. Die zijn zeer verschillend van aard, dat blijkt wel uit het standbeeld dat zijn geboortestad Litomysl ooit voor Nejedlý oprichtte. Anders dan de meeste communistische standbeelden in het land overleefde deze de grote opruiming van de vroege jaren negentig. Wel werd erin 1990 een inscriptie aan toegevoegd. Het monument vlak achter de voormalige kathedraal van Litomysl vermeldt nu zowel de positieve als negatieve verrichtingen van Nejedlý. De positieve betreffen Nejedlý’s wetenschappelijke prestaties van voor de Tweede Wereldoorlog, de kwalijke diens deelname aan de communistische regering en de daarmee verbonden repressie. Deze paradox komt voort uit Nejedlý’s intellectuele ontwikkeling. Nejedlý vertegenwoordigde zowel de nationaal-humanistische traditie van de Eerste Tsjechoslowaakse Republiek in de lijn van de stichter daarvan, Tomás Garrigue Masaryk, als de communistische totalitaire ideologie van de jaren vijftig. In dit artikel gaat het vooral om de vraag hoe Zdenek Nejedlý zich als historicus heeft ontwikkeld tussen de jaren dertig en vijftig, en hoe hij tot de keuze voor het communisme kwam.

Levensloop

Zdenek Nejedlý, geboren op 10 februari 1878, ontwikkelde al vroeg eem voorliefde voor geschiedenis, getuige een werkstuk uit 1892-93 met de hussitische periode als onderwerp. In 1896 begon hij met zijn studie geschiedenis in Praag, bij de grondlegger van de positivistische historiografie in Bohemen Jaroslav Goll. Daamaast studeerde Nejedlý muziek bij de componist Zdenek Fibich (1850-1900) en esthetiek bij de Otakar Hostinský (1847-1910), vooraanstaand kunstcriticus. Vooral de laatste zou een grote invloed op Nejedlý uitoefenen. In Praag maakte Nejedlý ook kennis met Tomás Garrigue Masaryk, de latere eerste president van Tsjechoslowakije, maar op dat moment nog hoogleraar filosofie en socioloog. Masaryk was op het hoogtepunt van zijn wetenschappelijke loopbaan. In de eerste studiejaren van Nejedlý publiceerde hij drie boeken, die voor een lange tijd het wetenschappelijke en politieke debat zouden bepalen. Vooral Ceská otázka [De Tsjechische kwestie], een analyse van de Tsjechische geschiedenis met het doel te reflecteren op de toekomst van de Tsjechen in Midden-Europa, genoot veel belangstelling. Masaryk was een van Nejedlý's belangrijkste inspiratoren...

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 12 (2001) No 4 - themanummer Sovjet-Unie

Trefwoorden: Communisme, Johannes Hus, Tsjechoslowakije.