De mislukking van Regensburg

De politiek van Karel V tijdens de rijksdag in Regenburg in 1541

Hemert, L. van

De verhouding tussen religie en politiek beheerst al eeuwen de gemoederen. Ook Karel V worstelde met deze verhouding. Hoe belangrijk was religie voor Karel V?

En welke invloed had de Reformatie op de verhoudingen in het Heilige Roomse Rijk? Waarom besteedde Karel ze veel tijd en moeite aan het beeïndigen van de religieuze verdeeldheid in zijn rijk? Waarom vond hij de eindeloze religieuze discussies zo vervelend? Lagen daar religieuze of politieke motieven aan ten grondslag? De bestudering van de rijksdag te Regensburg in 1541 werpt enig licht op deze vragen.

De situatie in het Heilige Roomse Rijk

Het Heilige Roomse Rijk was in de zestiende eeuw verworden tot een bontgekleurde lappendeken van hertogdommen, graafschappen, bisdommen, rijkssteden, rijksridders, bestuurd door een veelheid van meer en minder obscure heersers met aan het hoofd een gekozen keizer. Al deze potentaten koesterden hun macht en trachtten elke gelegenheid te baat te nemen om deze uit te breiden. Enige politieke eenheid was ver te zoeken. De verdeeldheid werd door de Reformatie nog groter. Naast de al bestaande politieke tegenstellingen ontstonden er ook religieuze scheidslijnen. Deze toenemende verdeeldheid was Karel V als keizer van dit Heilige Roomse Rijk een doom in het oog. Hij ondernam meerdere pogingen om allereerst de religieuze verdeeldheid te beëindigen. De belangrijkste gebeurtenis in dit kader was de in 1530 gehouden rijksdag te Augsburg. Hier werden de katholieken en protestanten het echter niet eens, hoe Karel zich daar ook voor inspande. Hij besloot het protestantisme echter tot op zekere hoogte te tolereren, totdat er door een kerkelijk concilie een oordeel over het protestantisme zou worden uitgesproken. Maar in 1541 had dit concilie nog steeds niet plaatsgevonden. Intussen ging de verbrokkeling van de politieke eenheid van het Rijk door. Dit gebeurde met name door de oprichting van de Schmalkaldische bond in 1531. Hierin verenigden de protestantse vorsten zich.Toch hoopte Karel de religieuze tegenstellingen te kunnen overbruggen. De kansen hiervoor leken aanwezig, daar de dogmatische verschillen tussen katholieken en protestanten kleiner waren dan ze in de praktijk leken. Op de in 1539 te Frankfurt gehouden rijksdag trachtte Karel de eenheid opnieuw tot stand te brengen, maar slaagde hij wederom niet. Het enige dat hij bereikte was dat de tolerantie bleef gehandhaafd en dat er in 1540 in Spiers (Speyer) opnieuw zou worden geprobeerd om de geschillen te overbruggen; het zogenaamde Frankfurter uitstel. De paus en de katholieke vorsten verwierpen dit compromis. Karel zette het desondanks door...

 Download het complete artikel (Pdf)

 Downlowd het complete artikel (Word)

Jaargang 13 (2002) No 1

Trefwoorden: Karel V, Heilige Roomse Rijk, .