Transparant 17.3

Themanummer "Godsdienstoorlogen"

Het zomernummer 2006 van Transparant is gewijd aan godsdienstoorlogen. Tussen 1562 en 1648 werd Europa geteisterd door een reeks conflicten die de geschiedenis in zijn gegaan als de godsdienstoorlogen. Het Heilige Roomse Rijk, Zwitserland, Frankrijk, de Nederlanden en Engeland zouden verscheurd worden door internationale militaire conflicten, burgeroorlogen en lokale gewelddadigheden die staat en maatschappij fundamenteel zouden ontwrichten, en bovendien Europa zouden verdelen in confessionele kampen. Daarbij speelde godsdienst een paradoxale rol.

Redactioneel

Enerzijds was deze in veel gevallen de oorzaak van de conflicten die uitbraken en zouden leiden tot verregaande politieke desintegratie, anderzijds zou juist diezelfde godsdienst door het confessionaliseringsproces de maatschappelijke cohesie versterken, en als zodanig een belangrijke bouwsteen vormen in het verdergaande staatsvormingsproces in de zeventiende eeuw.

In dit themanummer bestuderen vijf auteurs de godsdienstoorlogen, ieder vanuit een eigen invalshoek, maar met als doel een panorama te schetsen dat zich uitstrekt over meer dan honderd jaar en over geheel Europa. Zodoende zal de lezer niet slechts ontwikkelingen in de tijd kunnen bespeuren, maar tevens internationale vergelijkingen kunnen trekken.

David Trim opent de rij met een zeer persoonlijke visie op zijn taak als christenhistoricus. Zijn dilemma is hoe hij als protestant en professioneel historicus objectief de gruwelen van de Franse godsdienstoorlogen kan analyseren, zonder emotioneel te worden meegezogen in het drama van de gebeurtenissen, en zonder zijn eigen confessionele achtergrond bepalend te laten zijn voor het onderzoek.

Dan volgen twee artikelen die de godsdienstoorlogen in de Nederlanden en in het Heilige Roomse Rijk bestuderen, ieder met een ander analyseniveau. Ronald de Graaf bespreekt de vraag in hoeverre de Tachtigjarige Oorlog gekwalificeerd kan worden als een godsdienstoorlog. In zijn visie is grote terughoudendheid gepast, maar hij onderkent dat religieuze elementen een rol speelden bij wat hij de ‘aanjagers’ en ‘beeldbepalers’ noemt. In zijn ‘andere kijk op de Tachtigjarige Oorlog’ is De Graaf met name ook geïnteresseerd in de gewone soldaten die meevochten.

Lammert van Hemert bestudeert de Nederlandse betrokkenheid in de Dertigjarige Oorlog op een hoger niveau door te kijken naar de invloeden op het buitenlands beleid van de Republiek. In zijn visie moesten de Staten-Generaal, de stadhouder en de raadpensionaris laveren tussen rationele, staatkundige overwegingen en religieuze affiniteit bij het bepalen van hun interventiepolitiek ter ondersteuning van de protestantse zaak in het Heilige Roomse Rijk.

De godsdienstoorlogen mogen dan ten einde zijn gekomen in 1648, niet iedereen vond dit een goede zaak. Jill Stern kijkt in haar artikel naar een groep calvinistische pamfletschrijvers in de Republiek die in de decennia na de Vrede van Münster nostalgisch terugkeken naar de Tachtigjarige Oorlog. Maar Stern toont eveneens aan dat deze pamfletten niet primair gingen over het buitenlands beleid; veeleer weerspiegelden ze op een dieper niveau de binnenlandse religieuze tegenstellingen in de Republiek.

Deze artikelen tonen al aan op hoeveel verschillende wijzen men het fenomeen godsdienst- oorlogen kan benaderen, en wat de methodologische mogelijkheden en valkuilen zijn. In het laatste artikel geeft David Onnekink een beeld van de historiografische ontwikkelingen op het gebied van het onderzoek naar godsdienstoorlogen, een onderzoek dat gezien de recente gebeurtenissen in onze wereld ook bij historici van de vroegmoderne tijd weer volop in de belangstelling staat.

Transparant

Jaargang 17 (2006) No 3 - themanummer godsdienstoorlogen

Trefwoorden: Godsdienstoorlogen, Moderne Tijd, Protestantisme.