Transparant 17.2

Themanummer "Religie en de Nieuwe Wereld"

Dit Transparant-nummer is gewijd aan "Religie en de Nieuwe Wereld". De West-Indische Compagnie werd in 1621 opgericht om de Nederlandse handel via de west te reguleren. Het was de WIC echter niet alleen om de handel te doen; anders dan bij de VOC speelden politieke en militaire motieven een belangrijke rol.

Het jaar van de oprichting van de WIC viel immers samen met de hernieuwde strijd tegen Spanje na de afsluiting van het Twaalfjarig Bestand. Een ‘driehoeksvaart’ kwam op gang, waarbij slaven werden aangevoerd vanuit Afrika naar het Caribisch gebied, vanwaar producten als suiker weer hun weg vonden naar de Nederlanden. In het kielzog van de soldaten en kooplieden verschenen de predikanten in de Nieuwe Wereld, om zorg te dragen voor et geestelijk leven van de kolonisten en waar mogelijk het evangelie te verspreiden. Dit themanummer gaat met name over dat laatste aspect.

Het artikel van Joyce Goodfriend gaat over Nieuw-Amsterdam, de WIC-kolonie die in 1624 werd gesticht op de punt van het schiereiland Manhattan. De laatste directeur-generaal, Peter Stuyvesant, voerde een beleid om de kolonie te transformeren in een uniforme calvinistische gemeenschap, overigens met weinig instemming van de WIC. Goodfriend onderzoekt Stuyvesants pogingen om met name de luthersen te bewegen zich hieraan te conformeren, alsmede hun verzet hiertegen. Als zodanig vormt haar artikel ook een analyse van de spanning tussen opvattingen van strikte calvinisten en liberalen.
Het lijkt erop dat de pogingen van de calvinistische predikanten meer weerklank vonden in Noord-Oost Brazilië waar ze evangeliseerden onder de Tupi-indianen. De calvinisten zijn in het algemeen minder succesvol geweest met evangeliseren in de koloniën dan de katholieken. Volgens sociologen was dit vooral omdat het uiterlijk vertoon van katholieke ceremonies meer raakvlakken leek te hebben met veel van de inheemse godsdiensten. Zoals Mark Meuwese in zijn artikel aantoont was dit niet het geval voor de Tupi’s; hun traditionele nadruk op spiritualiteit leek juist een basis te zijn voor de verinnerlijking van het geloof dat zo typerend leek voor het calvinisme, en zij bekeerden zich op grote schaal tot het calvinisme.
Niet alle predikanten waren gewillig om tropenjaren te draaien. Dit gold met name voor de koloniën aan de zogenaamde Wilde Kust (nu Guyana en een deel van Suriname en Venezuela), waar met name de Zeeuwen actief waren. Regelmatig had men een tekort aan predikanten, zoals blijkt uit het artikel van Peter Blom, waarin de rol en organisatie van de kerk in dit gebied onderzocht worden. De beelden van de Nieuwe Wereld filterden door naar de Oude Wereld, wat wordt onderzocht in het artikel van Michiel van Groesen. Op basis van reisjournalen gaf het uitgevershuis De Bry een reeks boeken uit met beschrijvingen en gravures van de overzeese gebieden. Met name die gravures gaven niet altijd een accuraat beeld, maar vormden vaak een Europese en christelijke interpretatie van culturen die gezien werden als barbaars en heidens.

Esther Mijers, ten slotte, bespreekt in een recensieartikel de meest recente literatuur over de Nieuwe Wereld. De redactie wil haar in het bijzonder bedanken, omdat zij het thema voor dit nummer heeft aangedragen en actief heeft bijgedragen aan de invulling ervan.

Transparant

Jaargang 17 (2006) No 2 - themanummer religie en de Nieuwe Wereld

Trefwoorden: WIC, Amerikaanse geschiedenis, Kolonialisme.