Recensie: Marnef, Antwerpen in de tijd van de Reformatie

Antwerpen was in de zestiende eeuw niet alleen een belangrijke handelsmetropool, maar ook een stad van religieuze vernieuwing. Kosmopolitisme en beïnvloeding van religieuze opvattingen via commerciële kanalen gingen hand in hand in de befaamde Scheldestad. Daarvan getuigt de zeer belangwekkeende studie van de Belgische historicus Guido Marnef, verbonden aan de Antwerpse universiteit. Het boek bestaat uit drie delen. Eerst is er een inleidend algemeen deel over Antwerpen als internationale handelsmetropool, vervolgens behandelt de auteur het Antwerpse protestantisme in opmars (1550-1567) en eindigt ten slotte met het Antwerpse protestantisme in de verdrukking (1567-1577).

Guido Marnef, Antwerpen in de tijd van de Reformatie. Bron Transparant

Guido Marnef, Antwerpen in de tijd van de Reformatie. Bron Transparant

Het boek heeft daarom zoveel waarde omdat Antwerpen de stad was waarin het protestantisme voor het eerst opbloeide, en wel aanvankelijk in zeer moeilijke omstan-digheden onder een vijandige rooms-katholieke overheid. De Spaanse theoloog Montano klaagde al over de haast ontelbare sekten in Antwerpen. Vrijheid en handel gingen hand in hand met vrijheid van denken en geloven. Harde kettervervolging stootte af op de commer-cieel gerichte plaatselijke overheid. Antwerpen was aanvankelijk streng katholiek, maar de aanhangers van nieuwe ideeën groeiden sterk hoewel er ook duizenden waren die behoorden tot de middengroep, dat wil zeggen de groep die nog geen keuze wilde doen voor de nieuwe leer.

Marnef beschrijft uitvoerig de ontwikkeling van de verschillende stromingen, zoals lutheranisme, calvinisme en doopsgezinden. Na het kortstondige hoogtepunt van het Wonderjaar (1566) volgde een strenge repressie die vele protestanten naar het buitenland deed vluchten. Strenge straffen en handhaving van de ketterijplakkaten luidden een nieuwe periode in. Het stadsbestuur kwam in de greep van de centrale regering van Brussel. In de periode 1567/1577 werden 808 protestanten in Antwerpen vervolgd, waaronder 370 calvinisten en 228 doopsgezinden, om de twee grootste groepen te noemen. De vervolging was vooral het werk van de Raad van Beroerten. De ongemene repressie werkte voor velen als een aansporing om zich met de Katholieke Kerk te verzoenen.

Maar ook toen bleven er nog ruime kerkelijke middengroepen bestaan, de vanouds wat geëmancipeerde culturele klassen die zich onafhankelijk konden opstellen tegenover de traditionele kerk. Marnef concludeert dat Antwerpen als handelsmetropool zich geen beslotenheid kon veroorloven. Dat zou immers de handel en welvaart in gevaar brengen. De protestantse kerk van Antwerpen bekleedde een eentrale positie in een netwerk met Europeso vertakkingen. Terwijl doopsgezinden zich verplaatsten naar de marge van de samenleving, lutheranen in organisatorisch zwak stonden (zonder toestemming van de wereldlijke overheid mochten zij goen kerkverband uitbouwen), hadden de calvinisten het meeste succes. Calvinisten ontwikkelden zich tot een belangrijke machtsfactor in de stad. Het is volgens de schrijver niet uitgesloten dat bepaalde figuren hoopten via de calvinistische beweging hun politieke aspiraties te kunnen verwezenlijken.

Download de complete recensie (pdf)

Recensie n.a.v. Guido Marnef, Antwerpen in de tijd van de Reformatie. Ondergronds protetantisme in een handelsmetropool 1550-1577 (Amsterdam: Meulenhoff, 1996) 378 blz., prijs fl. 65,00.

Jaargang 09 (1998) No 2