Recensie: Conrad, De metamorfose van de wereld

Op adembenemende wijze heeft de Engelse schrijver Peter Conrad de cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw in al zijn facetten beschreven, of liever gezegd met pennenstreken tot een bont schilderij gecomponeerd. Het is onmogelijk om een samenvatting van dit grootse werk te geven. Dat kan in principe van weinig dikke boeken, maar in dit werk is zoveel cultureel materiaal verzameld uit zovele takken van wetenschap en kunst, dat ik maar enkele algemene lijnen kan aangeven. Eerst iets over de auteur.

Conrad, geboren in 1948 in Tasmanië, is schrijver, wetenschapper en criticus en doceert sinds 1973 aan Christ Church in Oxford. Hij schreef over Engelse literatuur en een cultuurgeschiedenis van Amerika. Het boek De metamorfose van de wereld, met als ondertitel de cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw, klinkt veelbelovend maar maakt die pretentie ook waar. Alle soorten van cultuuruitingen krijgen daarin een plaats: literatuur, beeldende kunst (diverse stromingen daaruit), film, muziek (Schönberg, Berg, Strawinsky etc.), wetenschap (ontwikkelingen in natuurkunde en psychoanalyse, enz. enz.), filosofie, psychoanalyse, bouwkunst. Letterlijke vele honderden cultuurproducten zijn in dit handboek verzameld en in dwarsverbindingen met elkaar vergeleken. Het boek is volgens de schrijver dan ook meer dan een cultuurhistorisch werk. “Het gaat veeleer over de manieren waarop het leven de laatste honderd jaar is veranderd en het zoekt in kunst naar tekenen van die veranderingen, aangezien kunstenaars hun tijdperk interpreteren en vastleggen.” De definitie cultuur dient volgens de auteur alle menselijke activiteiten te omschrijven die niet direct natuurlijk zijn.

De twintigste eeuw behelst volgens Conrad in vele opzichten een breuk met het verleden. Voor christen-historici is het belangrijk om te constateren dat de twintigste eeuw de trekken vertoont van een antihistorische eeuw, zozeer is zij gericht op de toekomst en nieuwe ontwikkelingen. Moderniteit betekent voor de auteur de versnelling van de tijd. De beschrijving van de stedelijke samenlevingen van Wenen, Moskou, Berlijn, Parijs, New York en Tokio neemt een grote plaats in in zijn werk. In deze metropolen wordt het moderne leven in al zijn facetten beleefd en vinden er allerlei moderne experimenten plaats. Moderniteit wil zeggen dat de heroïsche durf van onze eeuw een streep haalt door het verleden. De nieuwe mens is ontstaan en het einde van de geschiedenis wordt toegejuicht. Tijd en ruimte werden al afgerekend door Einstein, de techniek maakte de aardpool steeds kleiner, maar in twee wereldoorlogen vochten mensen elkaar dood en bleek dat de verwachte nieuwe mens een wilde bleef, zo schetst Conrad de paradox. Techniek heeft evenveel ellende als zegeningen gebracht. “Door te ontkennen dat God verantwoordelijk is voor de schepping, brak de moderne tijd de wereld af. De atoombom was haar dubbelzinnige overwinning”, aldus de schrijver.

Download de complete recensie (pdf)

n.a.v. Peter Conrad, De metamorfose van de wereld. De cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw (Amsterdam: Anthos/Manteau, 1999), 895 blz., fl. 125,00.

Jaargang 11 (2000) No 1 – themanummer Het wonder in de geschiedenis