Meer dan geloof alleen: de religieuze politiek van Mary Stewart, 1561-1567

 

Mary Stewart (1542-1587) was van 1561 tot 1567 de katholieke koningin van het in 1560 officieel protestants geworden Schotland. De meerderheid van de Schotse bevolking (de adel en het grootste gedeelte van de stedelijke bevolking) had deze geloofsverandering door middel van een burgeroorlog gerealiseerd. Dat Mary als katholieke koningin over een officieel protestants land regeerde was bijzonder, want een dergelijke situatie kwam op dat moment nergens anders in het door de Reformatie verscheurde Europa voor. De tragische levensloop van Mary, die negentien jaar lang in Engeland gevangen zat en daar uiteindelijk ook werd geëxecuteerd, heeft altijd veel belangstelling gekregen. Een meer gedetailleerd overzicht van naar politiek, en specifiek van haar religieuze politiek, is eerder uitgebleven. Dit artikel gaat in op de verschillende factoren die een belangrljke rol hebben gespeeld in de religieuze politiek van Mary. Met behulp van een casestudy zal de complexe samenhang van deze factoren belicht worden.

Maria Stuart. Bron Wikimedia

Maria Stuart. Bron Wikimedia

Aangezien Mary’s vader, koning Jacobus V (1513-1542) van Schotland, kort na haar geboorte stierf, werd haar moeder, de Franse Mary de Guise, in 1548 als regentes aangesteld. Vanwege de opkomst van het protestantisme in Schotland, wat vanaf het midden van de jaren veertig gepaard ging met geweld, besloot ze om haar dochter naar het katholieke Frankrijk te sturen en haar in het bijzijn van haar invloedrijke Guise-familie veilig op te laten groeien aan het Franse hof. Hier trouwde Mary in 1558 met de Franse kroonprins, François II, en zo werd ze een jaar later koningin van het land. Toen François II in de winter van 1560 evenwel plotseling stierf, was er voor Mary geen plaats meer aan het Franse hof. Haar schoonmoeder en regentes, Catherina de Medici, zag in haar een rivale en moedigde haar aan terug te gaan naar Schotland.

Zo kwam het dat Mary in augustus 1561 terugkeerde naar haar geboorteland. Tijdens haar jarenlange afwezigheid hadden zich echter ingrijpende veranderingen voltrokken. Van 1559 tot 1560 had er een burgeroorlog gewoed tussen de regentes en een grote groep protestantse edelen, die onder invloed stond van de hervormer John Knox. Na een korte strijd hadden deze opstandige Schotse edelen, met behulp van het protestante Engeland, de Franse troepen van Mary de Guise uit het land verdreven. Na de plotselinge dood van de regentes, in de zomer van 1560, was de weg vrij voor een triomf van de protestanten. Nog diezelfde zomer namen de opstandige edelen een officiële protestantse geloofsbelijdenis aan in het Schotse parlement. Hiermee was de Schotse reformatie een feit geworden.

Ondanks de reformatie van 1560, die was gerealiseerd door de Schotse adel, was een aanzienlijk gedeelte van de bevolking en een kleine groep edelen het katholicisme trouw gebleven. De macht lag echter geheel bij de protestantse adel, aangezien de groep katholieke edelen te klein en verdeeld was om iets uit te richten. Met andere woorden, de katholieke Mary was volledig overgeleverd aan de protestanten. Ofschoon een aantal protestante edelen die erg beïnvloed waren door de fanatieke Knox, opriep om haar af te zetten, bleek er een grotere groep gematigde edelen te zijn, onder leiding van haar halfbroer Lord James Stewart, die bereid was om met haar samen te werken. Met hen sloot ze nog voor haar terugkeer een compromis, waarbij ze beloofde om de protestanten te respecteren. In ruil voor die toezegging, mocht zij als enige in het land in haar privékapel katholieke missen volgen.

Hoewel Mary zich uit diplomatiek oogpunt zoveel mogelijk aan het religieuze compromis probeerde te houden en trachtte samen te werken met de protestanten, kon ze deze politiek niet altijd volhouden. Gedurende de eerste jaren van haar bewind voerde ze nog een uitgesproken pro-protestantse politiek, maar in de jaren erna ontwikkelde Mary een tweeslachtige houding. Aangemoedigd door de paus en haar Franse familieleden nam ze steeds vaker beslissingen die indruisden tegen het religieuze compromis. Sommige van deze beslissingen waren zelfs duidelijk katholiek getint. Het was deze tweeslachtige houding die voor problemen zou zorgen.

Download het complete artikel (Pdf)

Jaargang 16 (2005) No 3