Bossenbroek werd gegrepen door de Boerenoorlog

“Bossenbroek slaagt er ogenschijnlijk moeiteloos in de lezer te verplaatsen naar een andere tijd. Dat maakt De Boerenoorlog bijna tot een epos.” Dat oordeelde de jury die De Boerenoorlog bekroonde met de Libris Geschiedenis Prijs. Martin Bossenbroek, auteur van historische werken als Holland op zijn breedst en De Meelstreep, heeft in 2013 dit nieuwe boek geschreven. Daarin gaat hij in op de cruciale Nederlandse rol in de Boerenoorlog. In zijn boek staan drie personen centraal: de Nederlandse jurist Willem Leyds, de Engelse oorlogsverslaggever Winston Churchill en de Boerencommando Deneys Reitz. Transparant ging in gesprek met Bossenbroek, onder meer over de Nederlandse rol in die oorlog, de wijze waarop de Boeren orthodox geloof en een oorlog met moderne middelen combineerden en de rol die de oorlogsherinnering speelt in het huidige Zuid-Afrika.

Geert Schipaanboord

Het boek De Boerenoorlog van Martin Bossenbroek. Beeld Transparant

De fascinatie van Bossenbroek voor Zuid-Afrika en de Boerenoorlog ontstond tijdens eerder onderzoek. “Ik vind Zuid-Afrika een intrigerend land. Mijn eerdere werk Holland op zijn breedst is een verslag van het ontluikend nationalisme in Nederland en de betekenis daarin van Indië en Zuid-Afrika. Daarbij stuitte ik op de fascinerende persoon Willem Leyds, een net gepromoveerde veelbelovende jurist, die een sleutelrol speelde in Transvaal en intensief betrokken was bij de aanloop tot deze oorlog. Daarna heb ik het onderwerp een tijd laten liggen, omdat ik directeur ben geweest van de Koninklijke Bibliotheek.”

De Boerenoorlog is meeslepend geschreven. Bossenbroek: “Ik wil een episch verhaal vertellen en deze oorlog heeft voldoende spanning in zich. Het is mijn doel mensen van vlees en bloed dicht bij hedendaagse lezers brengen. Deze oorlog heeft zo veel teweeggebracht voor Zuid-Afrika en is nog steeds van groot belangom het land te begrijpen. Bij het vertellen van dit epische verhaal heb ik me op geen enkele manier geremd gevoeld in mijn professionele verantwoordelijkheid om als historicus zorgvuldig bronnen te interpreteren en het werk van vakgenoten te gebruiken. Omwille van de leesbaarheid heb ik er echter voor gekozen in het boek niet met vakgenoten het debat aan te gaan. Toen ik geschiedenis studeerde, heb ik het bijvak dramaturgie gekozen. Het vertellen van het verhaal ligt me het best. In elk volgend boek wil ik dit ook doen. Ik ben erg gecharmeerd van statistisch onderzoek en ik maak daar ook gebruik van, maar dat is niet zo interessant om te lezen.”

In de inleiding schetst Bossenbroek dat zijn analyse van de Nederlandse rol in dit conflict de voornaamste bijdrage van dit boek is aan de bestaande literatuur. In Nederland aanwezige bronnen, zoals het archief van de Nederlands-Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij en het archief-Leyds in het Nationaal Archief in Den Haag, hebben hem daarbij geholpen. Dat zijn boek als een bijdrage aan de internationale literatuur wordt gezien, blijkt uit het verschijnen van het boek in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten.

“Vooral in de aanloop naar het conflict is de Nederlandse rol cruciaal. De spoorwegmaatschappij die met behulp van Nederlandse bankiers wordt opgericht, speelde een doorslaggevende rol in het vervoer van grondstoffen uit de Boerenrepubliek Transvaal en zorgde ervoor dat ongezien moderne Mausers (moderne wapens van Duitse makelij, red.) konden worden ingevoerd. Deze spoorwegverbinding ging naar de kust van Portugees Mozambique, was mede aangelegd met Duits kapitaal en onttrok zich daarmee aan Britse controle. Deze spoorlijn was economisch zeer rendabel: 85 procent van de winst ging naar de staat. De lijn was een belangrijke reden voor de Britten om de Boeren aan te vallen. De Nederlandse rol in de aanleg van die spoorlijn en het belang van die spoorlijn voor de Boerenoorlog is een belangrijke missing link in verschenen publicaties.”

Martin Bossenbroek. Beeld Jos Uljee

Daarnaast is de grote rol van Willem Leyds nauwelijks terug te vinden in Engelstalige literatuur. Bossenbroek: “Zowel publicitair als diplomatiek speelde Leyds een grote rol, eerst in Transvaal en later als diplomatiek vertegenwoordiger van de Boeren in Europa. Als diplomaat lukte het hem niet de tsaar ervan teovertuigen de Boeren militair te steunen, maar dat stond op voorhand niet vast. De Britten namen hem zo serieus dat ze op Duitsland druk zetten hem de deur te wijzen. Daarnaast was Leyds cruciaal voor de bankiers die investeerden in de Zuid-Afrikaanse spoorwegmaatschappij. Hij trad niet op de voorgrond, en was daarom voor de publieke beeldvorming in Nederland over de Boerenoorlog van veel minder belang. Daardoor is hij in de geschiedschrijving buiten beeld geraakt.” Een van de vragen die het boek oproept, is waarom de jonge, veelbelovende en pas gepromoveerde Willem Leyds zich stortte in een politiek avontuur zonder weerga: hij werd de rechterhand van Paul Kruger terwijl hij qua levensbeschouwing ver van de Boeren afstond.

Bossenbroek vindt hem een tegenstrijdig figuur. “De situatie van de Boeren appelleerde aan Leyds’ rechtsgevoel, zodanig dat hij tot zijn dood in 1940 zich wijdde aan de zaak van de Boeren, terwijl hij na het tekenen van de vrede tussen de Boeren en de Britten elders, bijvoorbeeld als hoogleraar in Leiden, aan de slag had kunnen gaan. Tegelijkertijd onderscheidde hij zich van de Boeren door een verfijnde smaak. Hij past niet in een hokje, dat maakt hem voor mij als historicus interessant. Hij trad niet op de voorgrond, maar trok wel aan de touwtjes. Door zijn persoonlijke band met Paul Kruger kon hij dit combineren.”

Winston Churchill in zijn rol als oorlogsverslaggever is de hoofdpersoon van het tweede deel van Bossenbroeks werk. “Voor de Britten is de rol van Churchill als verslaggever een bekend verhaal. De voorkeur van de meeste Britse schrijvers gaat uit naar het vertellen van zijn avontuurlijke verhalen. En inderdaad, zijn verhalen zijn ook spectaculair.

Zonder twijfel stortte hij zich in de strijd zonder één schrammetje op te lopen. Al zijn arrogantie en onuitstaanbaarheid en tegelijkertijd charisma werden toen al herkend. Maar er is ook een andere kant: Churchill kreeg steeds meer begrip voor beweegredenen van de Boeren. En toen hij terugkeerde in Groot-Brittannië had hij kritiek op het beleid van de conservatieve regering. Met zijn begrip voor de Boeren was hij een behoorlijke uitzondering. Churchill maakt indruk op me omdat hij niet star is in zijn standpunten en zijn mening vormt door wat hij meemaakt. Verder stelde het correspondentschap Churchill in staat om zijn politieke carrière te beginnen. Door het geven van lezingen en de ontvangst van royalty’s op publicaties verdiende hij al snel het tienvoudige van een ministerssalaris.”

Churchill kreeg steeds meer begrip voor beweegredenen van de Boeren. En toen hij terugkeerde in Groot-Brittannië had hij kritiek op het beleid van de conservatieve regering. Met zijn begrip voor de Boeren was hij een behoorlijke uitzondering. Beeld Wikimedia

De Boerenoorlog was een moderne oorlog, uitgevochten door diepgelovige boeren. Leverde dat geen spanning op en hoe gingen orthodox geloof en gebruik van moderne middelen samen? Bossenbroek: “Het ultieme spanningsveld trad op door het geld dat aan het delven van goud werd verdiend. Johannesburg, de stad die ontstond door goudwinning, werd door Kruger duivelsstad genoemd. Hij moet er oprecht van gewalgd hebben. Maar van het geld zal hij geen afkeer hebben gehad, het was een middel om het diepgevoelde verlangen naar onafhankelijkheid te realiseren. Dat diepgeworteld geloof is kenmerkend, al wees het niet altijd dezelfde richting uit.

Sommige Boeren bleven tot het einde doorvechten, de Bittereinders. Andere Boeren wilden stoppen. De strijdwijze van de Boeren was in essentie defensief, ze wilden een plek om hun traditionele levenswijze voort te kunnen zetten. Het is fascinerend dat ze de oorlog zo lang hebben volgehouden, terwijl ze over essentiële vragen zoals of je in isolement je kracht moet zoeken, zo verdeeld waren.”

De term gereformeerde jihad, een term die door Niels Posthumus in een recensie over zijn boek wordt gebruikt,[note]Niels Posthumus, De boerenoorlog en de Jihad, www.debuitenlandredactie.nl, 4 november 2013[/note] is dan ook niet terecht. Volgens Bossenbroek is een essentieel verschil dat een heilige oorlog per definitie offensief is en op bekering is gericht. “Dat ideaal misten de Boeren ten enenmale. Ze wilden met rust gelaten worden. Deze term is een misplaatste analogie, de enige overeenkomst is het contrast tussen een anti-moderne levensstijl en het inzetten van moderne middelen.”

De Boerenoorlog werkt door tot op de dag van vandaag. Bossenbroek: “Er zijn veel meer landen waarin minderheden wonen. In Zuid-Afrika is een kleine groep dominant geworden vanaf de zeventiende eeuw. Je kunt daarom niet volhouden dat deze groep niet in Zuid-Afrika hoort, zoals in radicale kringenvan het huidige ANC wel te horen is. De jongerenbeweging van het ANC wil Zuid-Afrika ‘hervormen’ zoals Mugabe dat in Zimbabwe heeft gedaan. Het ANC heeft de fundamentele verbetering voor zwarte bevolking niet waar kunnen maken. Het is zeer de vraag op welke manier groepen vreedzaam kunnen samenleven in het huidige Zuid-Afrika. Mandela was een volstrekt wonder, maar zijn opvolgers, met name de huidige president Jacob Zuma, wordt zelfs door zijn eigen achterban niet serieus genomen. Hij doet er alles aan te blijven zitten en dat is funest. Omdat het ANC geen fundamentele oplossingen voor sociaaleconomische ongelijkheid heeft gevonden, zoekt de partij andere manieren zich te legitimeren. Ze begint een gevecht om de geschiedenis: wie kan zijn oudste rechten doen gelden? Dat gevecht, dat zich bijvoorbeeld uit in het veranderen van straatnaamborden, is een heilloze weg. Ook nieuwe immigranten die vanuit andere delen van Afrika binnenkomen worden niet echt hartelijk ontvangen. Zuid-Afrika is een prachtig land met een ingewikkelde geschiedenis en onzekere toekomst.”


PERSONALIA

Geert Schipaanboord. Beeld Transparant

Geert Schipaanboord studeerde geschiedenis en politicologie aan de Universiteit Leiden. Hij werkt als beleidsmedewerker bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en is raadslid van de CDA-fractie in Leiderdorp.


Dit artikel verscheen in Transparant van mei 2014 (nr. 25.2).