Zeventig jaar staatsatheïsme in de Sovjet-Unie, 1918-1988

Communisme en godsdienst hebben nooit kunnen samengaan in de Sovjet-Unie. Aanvankelijk werd de godsdienst fel bestreden, daarna minimaal getolereerd maar nooit geïntegreerd in de samenleving. Nu de Sovjet-Unie niet meer bestaat, kunnen we de Sovjet-communistische godsdienstpolitiek beter in historisch perspectief plaatsen dam ten tijde van de Sovjet-Unie zelf. Hoe moeten we het staatsatheïsme gedurende de periode 1918-1988 dan duiden? Welke fases doorliep de anti- godsdienstige politiek van het communistisch regime?

Wat toen in vrome geschiedenisperceptie wel vergeleken werd met van de eerste eeuwen of het eschatologisch eindoffensief van het Rijk van het kwaad tegen Christus, is achteraf bezien niet meer dan een nieuwe fase in de historische botsingen tussen staat en kerk. De verwoesting van kloosters, de confiscatie van kerkgebouwen, de arrestatie van geestelijken, het was allemaal al eerder vertoond in het zestiende-eeuwse Engeland, het eind achttiende-eeuwse Frankrijk, het vroeg twintigste-eeuwse Mexico en zelfs in het Spanje van de jaren dertig. Het tegen de kerk gerichte decreet van Lenin over de scheiding van kerk en staat was deels afgekeken van de Franse anticlericale wetten uit 1905. Ook in ander opzicht is er een relativering mogelijk. De massale desinteresse in de godsdienst als gevolg van de ideologische propaganda van het sovjetregime, is uiteindelijk ook minder een uniek fenomeen gebleken, want zij verliep parallel aan de natuurlijke secularisatie in de westerse samenleving. Het communistische atheïsme had bovendien zijn ideologische wortels deels in het negentiende-eeuwse West-Europese antireligieuze denken, volgens welke, in de woorden van Emile Zola, “de mensheid pas werkelijk vrij zal zijn als de laatste priester is bedolven onder de laatste steen van de laatste kathedraal”. Die laatste priester, althans in Rusland, had Chroesjtsjov in 1980 op de televisie aan de wereld willen tonen. En het provocerend opblazen door Stalin in 1931 van de grootste kerk van Rusland, de Christus Verlosser-kathedraal in Moskou, was even heiligschennend als de afbraak door Napoleon van de grootste kerk in Frankrijk, de kloosterkerk van Cluny. Maar elke historische gebeurtenis heeft zijn eigen bijzondere oorzaken. De anti-kerkelijke politiek van de sovjetregering was behalve gebaseerd op een afrekening met een ideologisch verlengstuk van het ancien régime ook ingegeven door een principiële verwerping van elke godsdienst en van geestelijke viijheid tout court. Zij was gebaseerd op een ideologische wereldbeschouwing die zich zelf zag als historische opvolger van de godsdienst. Dat geeft aan de communistische godsdienstbestrijding een fanatieke dimensie die ontbrak bij eerdere politieke botsingen met kerk en godsdienst in het Westen.

Doelgerichte bestrijding

De godsdienstpolitiek van de sovjetregering is onder te verdelen in twee fasen: een gerichte bestrijding in de periode 1918 tot 1941 en een op politiek opportunisme gebaseerde periode van minimale tolerantie, welke duurde tot 1988, met een korstondige intensivering van de strijd begin jaren zestig. De eerste fase werd ingeluid door het “Decreet over de scheiding van kerk en staat en van kerk en school” van januari 1918, waarbij de Orthodoxe Kerk niet alleen haar positie als staatsgodsdienst verloor, maar ook haar juridische persoonlijkheid en dus het recht op eigendom van kerkgebouwen alsmede het recht op godsdienstig groepsonderwijs. Kerkgebouwen konden alleen in bruikleen van de staat genomen worden en kloosters en seminaries werden gesloten. Dit regeringsbesluit viel overigens samen met een landelijk concilie van de Russisch-Orthodoxe kerk, dat zij al sinds 1905 probeerde te organiseren en pas na de val van het tsarisme in de Februarirevolutie kon houden. Hier probeerde de kerk uit eigener beweging zich te ontworstelen aan de dodelijke omhelzing van de staat en haar bestuurlijke onafhankelijkheid te herstellen door een nieuwe patriarch te kiezen (de eerste sinds 1700). Maar het was te laat. De communisten reden de kerk in de wielen.

Download het complete artikel (Pdf)

Jaargang 12 (2001) No 4 – themanummer Sovjet-Unie