Willibrord in Nederland

Willibrord was een vroeg-middeleeuwse monnik, afkomstig uit midden-Engeland, uit het zuidelijk deel van Northumbrië. Hij leefde in de overgang van de zevende naar de achtste eeuw (657/8-739) en bij tijd en wijle wordt hij in Nederland en Luxemburg herdacht als de eerste prediker die zich heeft ingezet om in deze streek het christelijk geloof ingang te doen vinden.

De Willibrordkerk in Utrecht. Bron Wikimedia

De Willibrordkerk in Utrecht. Bron Wikimedia

Persoonlijke herinneringen

Bij de voorbereiding van deze inleiding kwamen bij mij enige jeugdherinneringen boven met betrekking tot diens naam: Willibrord; herinneringen uit de jaren die ik in Utrecht heb doorgebracht. Mijn eerste onderwijs kreeg ik hier op de Sint-Willibrordusschool aan de Nieuwe Gracht; een school welke thans niet meer bestaat. Wegens het daar gegeven onderwijs stond zij goed aangeschreven, maar in de jaren dat ik haar bezocht, genoot deze school ook enige bekendheid vanwege de strenge hand waarmee zij toen geleid werd. Wellicht is het daarom maar goed geweest dat de leerlingen aldaar niet in het bijzonder werden gewezen op de historische betekenis van de patroonheilige van die school. Bij mij werd op deze wijze een mogelijke vooringenomenheid tegen deze geloofsprediker voorkomen.

Uit wat later tijd herinner ik mij enkele bezoeken aan de Willibrorduskerk in de binnenstad; een kerkgebouw met een heel eigen, intieme sfeer, die mij wel aansprak. Ook staat mij nog iets bij van de Willibrordherdenking uit 1939. Ik zat toen nog op de middelbare school, maar deed reeds pogingen om het boekje te lezen van pater Willibrord Lampe, Willibrord en Bonifatius. De lectuur ervan bracht mij, in mijn nog weinig genuanceerde voorstelling van het verleden, tot het leggen van een onlosmakelijk verband tussen beide predikers.

Dat beeld behield ik ook in de jaren vijftig en zestig, zij het om heel andere redenen. In die tijd was ik als geschiedenisleraar verbonden aan het Boni, dat is het Sint-Bonifatiuslyceum, toen nog gelegen aan de Kromme Nieuwe Gracht, dus in de directe nabijheid van deze kerk. Op dit lyceum was het destijds gebruikelijk het schooljaar te beginnen en te beëindigen met een heilige mis. Daarbij behoorden alle leerlingen aanwezig te zijn. Als vanzelfsprekend vonden deze eucharistievieringen plaats in de Willibrordkerk. Het ietwat dwangmatig karakter dat deze vieringen voor de leerlingen hadden, deed mij toen neigen tot de veronderstelling dat het beluisteren van de geloofsverkondiging van beide heiligen destijds ook niet geheel vrij van dwang moet zijn geweest. Deze veronderstelling, die op zich niet geheel onterecht was, benutte ik op dat moment echter voor het maken van een vergelijking tussen een toenmalige en eigentijdse situatie; een fout die een historicus niet mag maken. Immers, situaties uit geheel verschillende tijden, die een schijn van overeenkomst vertonen, laten zich nooit naast elkaar plaatsen; althans niet wanneer men recht wil doen aan de geheel onvergelijkbare, eigentijdse context, waarin deze situaties zich hebben voorgedaan. En voor het verstaan van elke situatie is ofwel de historische, ofwel de actuele context onmisbaar.

Middeleeuwse omstandigheden

Met deze introductie wil ik verduidelijken dat in een uiteenzetting over het werk en de betekenis van Willibrord als geloofsprediker bovenal aandacht moet worden geschonken aan de plaats en de omstandigheden, waarin deze monnik opgroeide en zijn vorming kreeg; anders gezegd aan de omstandigheden waarin hij kon toegroeien naar zijn avontuurlijke en tevens riskante besluit om naar ons land te komen teneinde aan heidenen, die ten dele nog in stamverband leefden en die daar nooit om hadden gevraagd, de boodschap van het Evangelie te gaan verkondigen.

Opmerkelijk is daarbij het zekere vertrouwen van deze man dat de lieden, naar wie hij toeging, begrip zouden kunnen opbrengen en zelfs zouden openstaan voor een boodschap, die in vele opzichten moest indruisen tegen de zeden en gewoonten, waarmee zij vertrouwd en waaraan zij ook verknocht waren. Dit laatste zegt veel over het vertrouwen dat Willibrord zelf in de overtuigingskracht van deze christelijke boodschap moet hebben gehad.

Monnik of kerkvorst? Hoe ver de wereld, waarin Willibrord opgroeide, leefde en werkte, afstaat van de maatschappij waarin wij ons bevinden en ons tot op zekere hoogte thuis voelen, en hoe moeilijk het is met die afstand rekening te houden, is op een ietwat curieuze wijze gebleken bij een eerdere Willibrordherdenking, namelijk in 1939. Tijdens de laatste maanden van dat herdenkingsjaar werd in de stad Utrecht veel kritiek geoefend op het ontwerp van een daar op te richten standbeeld van Willibrord. Dat werd toen in opdracht vervaardigd door de beeldhouwer Albert Termoten en kreeg uiteindelijk op het Janskerkhof zijn plaats. De heftige discussies die toen gevoerd werden, betroffen vooral de vraag of het al dan niet passend was om aan de nagedachtenis van Willibrord, die toch aartsbisschop was geweest, gestalte en aanzicht te geven als een te paard gezeten, pretentieloze monnik, die als attribuut slechts een verwijzend model van een door hem in deze stad opgericht kerkgebouw in de hand droeg. Velen wensten hem uitgebeeld als aartsbisschop met staf en mijter. Niettemin lijkt mij het beeld, waarvoor te Utrecht gekozen werd, meer passend bij deze monnik die rondtrok als geloofsprediker dan wanneer hij daar was neergezet, uitgedost met de attributen van een kerkvorst.

Download het complete artikel (pdf)

Jaargang 07 (1996) No 1