Recensie: Willem van Oranje en de Tachtigjarige Oorlog

Reeds vanaf het begin van de geschiedschrijving over de Nederlandse Opstand is er een discussie over de vraag of deze opstand plaats vond omwille van de godsdienst of omwille van de vrijheid. Hoewel over het algemeen wel werd ingezien dat deze zaken niet tegenover elkaar gezet kunnen worden, maar met elkaar verbonden waren bleef er toch een duidelijk accentverschil tussen historici die de rol van het geloof benadrukten en historici die meer aandacht hadden voor het vrijheidsmotief. In de vorige en vooral de huidige eeuw is door het voortgaand onderzoek het beeld van de opstand vergruisd.

Talloze factoren zijn in beeld gebracht en geanalyseerd. De Tachtigjarige Oorlog is verdeeld in diverse heel verschillende fases, de Opstand is uiteengevallen in verschillende opstanden die voortkwamen uit een samenvallen van crises op diverse terreinen. Deelgroepen met eigen bedoelingen en achtergronden werkten soms tegen elkaar in, soms versterkten ze elkaar en zo ontstond een beeld van grote gecompliceerdheid en dynamiek. Buitenlandse invloeden kwamen meer in beeld. De geloofsstrijd is zo geworden tot een van de vele factoren in een complexe werkelijkheid en voor een heroische strijd voor de vrijheid is al helemaal geen ruimte meer in een omgeving die wordt stuk geanalyseerd op deelbelangen.

Bron Transparant

Bron Transparant

Bij de verminderde aandacht en gevoeligheid voor de rol van godsdienstige motieven speelt ook de secularisatie een rol. Sommige historici hebben moeite de diepte en kracht van religieuze motieven op hun waarde te schatten. Dat is verlies. Daardoor wordt de historische werkelijkheid minder recht gedaan. De eerlijkheid gebied te zeggen dat de vermindering van betrokkenheid ook bepaalde blikvernauwingen heeft weggenomen. Zo is het onmiskenbaar dat tot in deze eeuw de protestantse en katholieke geschiedschrijving van de andere partij regelmatig een karikaturaal beeld gaf.

Nieuwe bronnen

Eind vorig jaar verscheen de dissertatie van dr. H. Klink, hervormd predikant te Hoornaar, getiteld Opstand, politiek en religie bij Willem van Oranje 1559-1568. Dit boek verdient in dit blad ruim de aandacht. Een theoloog, die in bronnen op zoek gaat naar de geboortepapieren van Nederland als protestantse natie. In een minutieus onderzoek van brieven en documenten verkent hij het denken van Willem van Oranje met betrekking tot het recht van verzet, godsdienst en tolerantie in deze cruciale periode. De periode waarin de onrust in de Nederlanden toenam, het voorspel van de Tachtigjarige Oorlog. Over deze periode gaat een groot deel van de meest uitvoerige biografie over Oranje van de Duitse historicus Rachfahl. Hij besteedde meer dan 1500 bladzijden aan deze jaren. Is er over deze uit en te na bestudeerde periode nog wel iets nieuws te zeggen?

Twee zaken maakten deze nieuwe benadering van deze belangrijke periode in onze geschiedenis mogelijk: het boek van professor Quentin Skinner uit Cambridge over de oorsprong van het moderne politieke denken in renaissance en reformatie (1978) en de inventarisatie van de briefwisseling van Willem van Oranje waar het lnstituut voor Nederlandse Geschiedenis in Den Haag al vele jaren mee bezig is. Terzijde zij opgemerkt dat het uiterst merkwaardig en betreurenswaardig is dat waar de volledige correspondentie van diverse Nederlanders (bv. Heinsius, Groen) in de monumentale uitgaven van de Rijks Geschiedkundige Publicatiën hun plaats vonden, de correspondentie van Oranje slechts op CD-rom uitgebracht zal worden.
Download het complete artikel (pdf)

Jaargang 09 (1998) No 2