Recensie: Vluchtelingenkamp Westerbork

De aanleiding voor het verschijnen van dit cahier over Westerbork, zijn de debatten rond de asielzoekerproblematiek. Daarbij wordt nog wel eens verwijzen naar Westerbork, waarbij dit kamp als voorbeeld dient om te laten zien welke uitwassen er dreigen bij een bepaald vluchtelingenbeleid. Dan laat men echter de twee episoden, waaruit de geschiedenis van Westerbork door elkaar lopen, waarbij de latere periode het beeld van de eerste periode vertroebelt.

Vluchtelingenkamp Westerbork. Bron Flickr

Vluchtelingenkamp Westerbork. Bron Flickr

De tweede – gruwelijke – episode van Westerbork is het meest bekend. Toen functioneerde het kamp als ‘Durchgangslager’ en was het voor velen het voorportaal van een gruwelijke dood. Tot begin 1942 echter had Westerbork een heel ander karakter. In 1939 werd het kamp door de Nederlandse regering gebouwd om joodse vluchtelingen uit voornamelijk Duitsland op te vangen. In een aantal hoofdstukjes probeert dit cahier een beeld te geven van het toenmalige vluchtelingen kamp, zonder prikkeldraad en spoorrails. In het eerste hoofdstuk worden de ontwikkelingen tussen 1933 en 1942 geschetst.

In drie fases kwamen de joodse vluchtelingen aan (direct na de rnachtsovemame, rond de Neurenberger rassenwetten en na de Anschluss en Reichskristallnacht van 1938). In totaal kwamen tussen de 40.000 en 50.000 mensen naar Nederland.

Aanvankelijk was er geen vluchtelingenbeleid: wie voor zichzelf kon zorgen en “te goeder trouw” hier verbleef, kon terecht. Na 1934 werd men minder soepel en werd alles via ministeriële circulaires geregeld. Vanaf 1937 was niemand meer welkom, behalve zij die aan konden tonen dat ze in levensgevaar verkeerden. Velen werden teruggestuurd. In verband met de velen, die illegaal de grens overkwamen of niet in eigen onderhoud konden voorzien, ontstonden er opvanggelegenheden.

Om de zaak overzichtelijker te maken, opteerde men voor een centraal opvangkamp, dat gebouwd zou moeten worden in Ermelo (de achterflap vermeldt abusievelijk Elspeet). Bezwaren van de ANWB en de koningin zorgden echter voor een andere Iocatie: Westerbork. Het eerste hoofdstuk verhaalt verder hoe het kamp werd gebouwd en hoe het de kampbewoners verging tijdens en na de meidagen van 1940. Daarna wordt nog beschreven hoe het kamp in de eerste twee oorlogsjaren door de Nederlanders werd beheerd en een steeds meer militair karakter kreeg. Toen de SD op 1 juli 1942 het kamp overnam, kon de bestaande organisatie vrijwel naadloos worden omgezet ten bate van de nieuwe doelen, die de Duitsers met het kamp nastreefden.

In andere hoofdstukken worden allerlei deelaspecten van het kamp belicht. Dat gebeurt voor een groot deel via vraaggesprekken met betrokkenen – zoals Fred Schwarz en Hilda Verwey-Jonker – of via het doorgeven van delen van reeds bestaande bronnen, zoals memoires en de indrukwekkende documentaire over Westerbork van Willy Lindwer. Tussen de reguliere tekst staat een aantal grijze katernen met bronteksten, waardoor deze uitgave voor het onderwijs extra interessant is. Verder staan in het boek een aantal foto’s, die het verhaal hog levendiger maken en achterin is een boekenlijst opgenomen. Een bekende fout staat op pagina 38, waar gesproken wordt over vernietigingskampen in Polen en Duitsland. Binnen de grenzen van ‘die Heimat’ heeft echter nooit een werkelijk vernietigingskamp gestaan, alleen concentratiekampen, wat op zich al verschrikkelijk genoeg is.

Dit cahier is als zevende deel verschenen in een reeks, die uitgegeven wordt door het Herinneringscentrum Westerbork en waarin diverse aspecten van het voormalige doorgangskamp worden behandeld. Wie in korte tijd meer wil weten van het Nederlandse vluchtelingenbeleid in de jaren dertig of over de eerste episode van Westerbork, kan bij dit cahier goed terecht. Een en ander is prettig leesbaar, oogt goed en informeert snel.

n.a.v. Gino Huiskes en Reinhilde van der Kroef (samenst.); Dirk Mulder en Ben Prinsen (red.), Vluchtelingenkamp Westerbork, Westerbork Cahiers nr.7 (Stichting Herinneringscentrum Kamp Westerbork)
(Hooghalen: Herinneringscentrum Westerbork, 1999), 94 blz., fl.24,95.

Download de complete recensie (pdf)

Jaargang 12 (2001) No 2