Recensie: Veldhuizen, Nietzsche en de kromme lijn

Bron christenhistorici.nl

Bron christenhistorici.nl

Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900) behoort tot de belangrijke figuren van de Europese cultuurgeschiedenis. Aan hem heeft de Nederlands-gereformeerde predikant Veldhuizen een studie gewijd die zich concentreert op Nietzsches geschied- beschouwing, naar schrijvers mening de essentie van diens gedachtegoed.

In Nietzsches geschiedbeschouwing, zoals die vooral te vinden is in Also sprach Zarathustra en Vom Nutzen und Nachteil der Historie fürs Leben, staan naar Veldhuizens mening twee thema’s centraal: de eeuwige wederkeer en de Übermensch. Het eerste wordt als volgt omschreven: ‘Alles gaat, alles keert terug; eeuwig rolt het rad van het zijn. Alles sterft, alles bloeit weer op; eeuwig loopt het jaar van het zijn. Alles breekt, alles wordt opnieuw saamgevoegd; eeuwig bouwt zich hetzelfde huis van het zijn. Alles neemt afscheid, alles greet elkaar weer; de ring van het zijn blijft eeuwig getrouw aan zichzelf. In elk ogenblik begint het zijn; om ieder hier wentelt zich de kogel daar. Het midden is overal. Krom is het pad der eeuwigheid’ (49).

Het behoeft geen betoog dat deze cyclische geschiedopvatting een volstrekte breuk be-tekent met de christelijke lineaire geschiedopvatting, die een begin, midden en einde kent. Voor de christen, zo benadrukt de auteur, wordt het midden en de zin van de geschiedenis gevormd door Christus. Wereldgeschiedenis en heilsgeschiedenis zijn met elkaar vervlochten. Van heilsgeschiedenis, van een Verlosser, wilde Nietzsche niets weten. Niets was hem zo aanstotelijk als het Kruis en fel heeft hij Paulus’ en Luthers theologie van het Kruis bestreden. Wat Nietzsche in het christendom vooral ergerde was het gevoel van medelijden met het zwakke. Hiertegenover stelde hij zijn Übermensch, de trotse en onafhankelijke mens, vol kracht en talent, die in hamionie met zichzelf leeft. Als ideaaltype hiervan gold voor hem Goethe. Aan de door Nietzsche gevoelde diepe verwantschap met Goethe en in dat verband ook aan de persoon en ideeën van Goethe zelf, wijdt de schrijver interessante bladzijden.

Goethe schatte het christendom zeer hoog. Tegenover Eckermann zei hij: ‘Laat de geestelijke cultuur nu steeds verder komen, laat de natuurwetenschap steeds meet in de volle breedte en diepte uitbreiden en de menselijke geest zich verbreden, zoals de wens is – boven de hoogheid en zedelijke cultuur van het christendom, zoals het in de evangeliën straalt en schittert, zal het niet uitkomen’ (169).

Download de complete recensie (Pdf)

n.a.v. P. Veldhuizen, Nietzsche en de kromme lijn. De geschiedbeschouwing van ‘de vroomste van allen die niet in God geloven’ (Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 1999) 204 blz., €21,60.

Jaargang 13 (2002) No 3 – themanummer pelgrims in Middeleeuwen