Recensie: Pollmann, Een andere weg naar God

In Een andere weg naar God vertelt Judith Pollmann het verhaal van de reformatie van Arnoldus Buchelius (1565-1641). Het bastaardkind Buchelius voelt zich ontworteld en heeft een sterke behoefte aan zekerheid en vastheid. Hij groeit op in een katholiek gezin en heeft in eerste instantie weinig op met de gereformeerde zaak. Confrontaties met de starheid en onverdraagzaamheid van het traditionele katholicisme stemmen hem milder ten opzichte van de gereformeerde religie. Een geestelijke crisis rond zijn dertigste levensjaar brengt hem dichter bij God als persoonlijk Helper. Vervolgens trouwt hij met een vrouw uit de midden- klasse van de Utrechtse burgerij, en belandt hij door dit huwelijk in de kringen van het Utrechts libertinisme. Uiteindelijk wordt hij lid van de gereformeerde kerk en raakt hij daarbij, uit hoofde van zijn functie als ouderling, actief betrokken.

De rode draad in het leven van Buchelius is bezorgdheid. Bezorgdheid over decadentie, zondigheid, goddeloosheid, hoogmoed, chaos en wanorde. Door deze zaken wordt de straf van God afgeroepen, en al deze zaken waren in Buchelius’ opinie nu juist in grote mate aanwezig in het Nederland van de Opstand. Vanuit zijn perspectief, zo schetst Pollmann, is het logisch dat Buchelius in zijn leven die keuzes maakt die zijns inziens bijdroegen aan zekerheid in zijn eigen leven en aan rust en orde voor de samenleving als geheel. Dié kerk, die het best garant staat voor het waarborgen van de christelijke waarden en normen, van de godvruchtigheid en daardoor van de stabiliteit van de maatschappij, dié kerk is de juiste.

Pollmann betoogt dat het hoe en waarom van de religiekeuze van de Nederlander tijdens de Opstand niet zozeer werd bepaald door persoonlijk geloof, als wel door de politieke, sociale en maatschappelijke gebeurtenissen van de tijd waarin men leefde. Buchelius ‘werd opgevoed als een traditioneel katholiek, was enige tijd kerkelijk ongebonden, sloot zich vervolgens aan bij de gereformeerde kerk van Utrecht, en ontwikkelde zich tenslotte tot een rechtgelovig calvinist’ (22). Hij ‘werd geboren als een Nederlands onderdaan van de koning van Spanje, en stierf in een nieuwe republiek. Hij werd geboren in een overwegend katholieke samenleving, en stierf in een maatschappij die vermaard was om haar religieuze verscheidenheid’ (12). Niet betogend dat Buchelius representatief kan worden geacht voor de Nederlandse bevolking, is ze wel van mening dat onderzoek op basis van egodocumenten een belangrijke bijdrage kan leveren in het ontdekken van een aantal gemeenschappelijke culturele overwegingen die een rol speelden in het proces van religieuze besluitvorming.

n.a.v. Judith Pollmann, Een andere weg naar God: de reformatie van Arnoldus Buchelius (1565-1641) (Amsterdam: Bert Bakker 2000) 347 blz., niet meer leverbaar via boekhandel.

Download de complete recensie (Pdf)

Jaargang 13 (2002) No 4