Recensie: Hanssen, Want alle verlies is winst, Menno ter Braak 1902-1940

Bron Transparant

Bron Transparant

Menno ter Braak (1902-1940) was een figuur van betekenis in de Nederlandse culturele wereld van het interbellum. Hij genoot faam als literatuur- en filmcriticus en als schrijver van een aantal erudiete essays, waarin hij zich rekenschap gaf van eigen houding tegenover cultuur en maatschappij. Bekende bundels zijn Het carnaval der burgers. Een gelijkenis in gelijkenissen (1930), Afscheid van domineesland (1931), Politicus zonder partij (1934) en Van oude en nieuwe Christenen (1937). Tevens schreef hij een tweetal romans.

Met Du Perron en Vestdijk behoorde Ter Braak tot de Forumgeneratie, die in literatuur en leven voor alles zocht naar de persoonlijkheid. Aan deze door een naoorlogse generatie bewonderde figuur heeft de cultuurhistoricus en literatuurwetenschapper Hanssen, mede- bezorger van de Briefwisseling van Huizinga, een tweedelige biografie gewijd, waarvan het eerste deel nu voor ons ligt.

Menno ter Braak groeide op in een doktersgezin in Eibergen. In het gezin, dat door de moeder gedomineerd werd, heerste een door het vrijzinnig christendom gestempelde idealistische sfeer, en tot aan zijn vertrek naar Amsterdam, waar hij geschiedenis ging studeren en zou promoveren op een proefschnft over de middeleeuwse Duitse keizer Otto III, onderging de jonge Ter Braak hiervan sterk de invloed en kon hij gelden als een idealist pur sang.

In Amsterdam veranderde dit. De auteur beschrijft hoe hier de omslag plaatsvond van idealisme naar nihilisme en Ter Braak het geloof in de absolute idealen van goedheid, schoonheid en waarheid verloor. Ten grondslag hieraan lag de verbijsterde en vernederende ervaring van de ontgroening. Vanaf toen wist en voelde hij dat de mens tot het meest verschrikkelijke in staat is en hij huiverde hiervoor. Deze ervaring wist hij echter te transformeren: “Bewonderenswaardig is dat Ter Braak weer overeind wist te komen en deze traumatische ervaring op productieve wijze een plaats wist te geven in zijn levens- en cultuurbeschouwing, niet in de vorm van een doemscenario, maar als een uiterste poging om het verlies te definiëren als winst: is er een toekomst mogelijk zonder een laatste beschermende zekerheid en illusie, zonder een permanent evenwicht – een toekomst voor een cultuur, getekend door het verlies?”

Download de complete recensie (Pdf)

n.a.v. Léon Hanssen, Want alle verlies is winst. Menno ter Braak 1902-1940 (Amsterdam: Balans, 2001) 556 blz., € 38,57.

Jaargang 13 (2002) No 2