Recensie: De stem van een vroeg moderne Hugenoot

Isaac Dumont de Bostaquet (1632-1709) was een protestantse Franse edelman, afkomstig van het Normandische platteland. Hij was een Hugenoot voor wat betreft zijn persoonlijke vroomheid en zijn politieke wereldbeeld, die zijn comfortabele leven opgaf in ruil voor ballingschap vanwege zijn geloof. Hij zou de auteur worden van een uitgebreid origineel complex autobiografisch werk van grote waarde, een belangrijke bron voor historici van vroegmodern Europa, met name zij die geïnteresseerd zijn in religie, gender, militaire en migratiestudies.

Bron Transparant

Bron Transparant

Dianne Ressinger redigeerde deze Engelse vertaling van de memoires van Dumont de Bostaquet voor de Huguenot Society. Zijn werk wordt omschreven als een ‘exact and honest memoir’ (p.144), en stijgt uit boven veel werken van Hugenoten omdat het geen religieuze tirade vormt of een zelfrechtvaardiging bevat (hoewel elementen van beiden in de tekst wel terugkomen). De memoires zijn geschreven tijdens verschillende fasen van het leven van de auteur, en verschaffen inzicht in de gebeurtenissen na de intrekking van het Edict van Nantes (1685), de Glorieuze Revolutie (1688) en de oorlogen van Willem III in de jaren 1690. De auteur bezit een sterk karakter, duidelijke overtuigingen en een arrogantie die in die tijd spreekwoordelijk was voor zijn positie en nationaliteit.

Het boek bestaat uit acht delen die elk een verschillende fase uit het leven van Dumont de Bostaquet beschrijven. Het eerste deel (bijna de helft van het boek) beschrijft zijn leven in Frankrijk vóór het Edict van Nantes en zijn wanhopige vlucht naar Holland in 1687. Deel twee laat zien hoe zijn leven en dat van andere Hugenoten er in Den Haag uitzag, met name edelen en officieren van wie velen behoorden tot zijn uitgebreide familienetwerk uit Normandië. Het derde en vierde deel beschrijft de Glorieuze Revolutie van 1688 door Dumonts ogen vanaf het moment dat hij in Engeland arriveerde met de invasiemacht van Willem III. De laatste vier delen laten zien hoe een militair de veldtocht in Ierland zag als kapitein van de cavalerie onder de hertog van Schomberg en de graaf van Galway (beiden Hugenoten), en later zijn leven op het landgoed Portarlington, toegewezen aan gepensioneerde Hugenotenmilitairen.

Ressinger verschaft een zinvolle introductie waarin zij het verwarrend gebruik van achternamen en titels uitlegt en Dumont de Bostaquets positie in zeventiende-eeuws Frankrijk toelicht. Zij bespreekt ook de geschiedenis van het manuscript en de oorspronkelijke Franse uitgave (1864 door Read en Waddington). Ressinger wijst erop dat de tekst sindsdien,altijd in het Frans beschikbaar is geweest, maar door Engelslezend publiek ondergewaardeerd is.

Het is onmogelijk aan de diepgang van details in de memoires recht te doen en die volledig te omschrijven. Dumont de Bostaquet schrijft vloeiend en open over zijn leven, waarbij hij veel openbaart over zichzelf en zijn tijd. Hij geeft een beeld van het Frankrijk van vóór de intrekking van het Edict van Nantes dat opvallend is vanwege zijn levendig commentaar op de relaties tussen katholieken en protestanten. Zijn narratief ondersteunt recent onderzoek dat zowel de segregatie als de verbinding van de Hugenotengemeenschap met de Franse staat beschrijft. Maar de grootste waarde is gelegen in zijn beschrijving van de intieme dagelijkse interactie met andere Fransen van beide geloven en uit alle sociale lagen. De actoren in de memoires zijn echte, driedimensionale mensen. Ze zijn belangrijk voor historici voor een begrip van de zeer menselijke reacties op de monumentale gebeurtenissen van de intrekking van het Edict en de gevolgen daarvan voor hemzelf, zijn familie, Franse protestanten in het algemeen en het gehele land. Hoewel het geschreven werd na de intrekking valt in de beschrijving van gebeurtenissen voor 1695 geen fatalisme te bespeuren. Lodewijk XIV is geen monster in de ogen van de auteur. Hoewel de groeiende dreiging duidelijk wordt, maakt Dumont de Bostaquet zichzelf wijs dat de adel gespaard zal blijven voor de dragonnades in Normandië en de afzweringen. Hij gelooft dat hij de storm moet uitzitten, want kan de wereld die hij kent en waarvan hij houdt werkelijk ten einde komen? Dumont de Bostaquet, schrijvend in 1688, geeft uiting aan de gevoelens van vele Hugenoten, die bleven geloven dat de koning hun positie in Frankrijk zou herstellen – een hoop die zou standhouden tot 1697 totdat de Vrede van Rijswijk hun terugtocht niet garandeerde.

Ressinger heeft verbazingwekkend veel werk aan de tekst besteed. Er staan nauwelijks typfouten in en het notenapparaat is omvangrijk. Ressinger identificeert velen die anders anoniem zouden zijn gebleven, hoewel men wel telkens van de tekst naar de eindnoten moet bladeren. Anderzijds zou de waarde van de tekst verminderd zijn door extensieve voetnoten. Er staan geen verklarende noten in de tekst, maar Dumont de Bostaquet legt zelf de gecompliceerde gebeurtenissen goed uit om zo zijn eigen rol duidelijk te maken. Door de omvang van de memoires zijn er inconsistenties. De index is niet uitputtend, wat jammer is gezien de hoeveelheid zaken en personen die in de tekst voorkomen. Dit neemt niets af van de waarde van dit werk als geheel. De Memoirs of Isaac Dumont de Bostaquet verschaffen een interessant en nuttig voorbeeld van de stem van een vroegmoderne Hugenoot, en vormen een waardevolle aanvulling voor de serie die wordt uitgegeven door de Huguenot Society of Great Britain and Ireland.

Recensie vertaald en aangepast door David Onnekink

n.a.v. Isaac Dumont de Bostaquet, Memoirs of Isaac Dumont de Bostaquet: A Gentleman of Normandy, red. D. W. Ressinger, Huguenot Society New Series 4 (Londen, 2005) xxiiii, 366 pp., £15.00.

Jaargang 18 (2007) No 2 – themanummer jaren vijftig