Het boek Handelingen als historische bron

Hoe zag Lucas, de schrijver van het bijbelboek Handelingen der Apostelen, zichzelf als historicus? Om deze vraag te beantwoorden lees ik zijn werk tegen de achtergrond van de antieke historiografische traditie. Zo laat zich een beeld vormen van de opvattingen die hij als geschiedschrijver huldigde en zelfs van de werkwijze die hij erop nahield.

Over de schrijver, Lucas volgens de oudkerkelijke overlevering, is, buiten wat we uit zijn evangelie en het boek Handelingen kunnen afleiden, weinig bekend. Als hij inderdaad dezelfde is als de arts Lucas die Paulus in zijn brief aan de Kolossenzen (4:14) noemt, kan men hem tot de ‘geletterden’ rekenen. Zijn geschriften, in het bijzonder het boek Handelingen, laten zien dat hij thuis was in de Griekse, misschien ook de Latijnse literaire traditie, dat hij de kneepjes van de retorica beheerste, en dat hij zijn werk als serieuze geschiedschrijving gelezen wilde zien. Van de schrijvers die aan het Nieuwe Testament bijgedragen hebben, is Lucas de meest ‘heidense’. Uit de eerste hoofdstukken van Handelingen blijkt dat hij ook in de joods-hellenistische traditie thuis is. Misschien is hij afkomstig uit de kring van de ‘godvrezenden’ , sympathisanten van het jodendom die zich evenwel niet lieten besnijden. Veel van de eerste niet-joodse christenen waren uit deze kring afkomstig.

Herodotus.

Herodotus.

Antieke geschiedschrijving

Als een modern historicus werk van geschiedschrijvers als Herodotus en Thucydides ter hand neemt, zal hij proberen om zich een beeld van de werkwijze van die auteurs te vormen. Hij vraagt zich af welke bronnen zij gebruikten? Hebben zij geïnterviewd? Hebben zij schriftelijke bronnen als brieven, dagboekaantekeningen, archiefstukken en dergelijke geraadpleegd? Hebben zij van het werk van voorgangers gebruik gemaakt? Hoe kritisch waren zij? Hebben zij de verhalen die hun verteld werden, klakkeloos geloofd of hebben zij wat hun verteld werd, geprobeerd te toetsen, bevoorbeeld door vergelijking met andere bronnen? Wat hebben de auteurs zelf over hun manier van werken gezegd? Wat laat zich daarover tussen de regels door uit hun werk aflezen? Met betrekking tot bovengenoemde auteurs heeft het nadenken over deze vragen geleid tot de communis opinio dat Herodotus zijn bronnen minder kritisch benaderde dan Thucydides. Bij de betrouwbaarheid van Herodotus’ werk werden in de Oudheid zelf al vraagtekens geplaatst. De gangbare opvatting onder moderne historici wordt kernachtig door M.A. Schwartz geformuleerd:

‘Herodotus […] moge met enig recht de vader der historie worden genoemd, van de critische wetenschappelijke, moderne geschiedschrijving is Thucydides de grote en onbetwistbare pionier.’

Genre

Pervo is met zijn poging om Handelingen als een roman met stichtelijke strekking te lezen goeddeels alleen blijven staan. Hoewel Lucas een enkele keer een roman-achtige verteltechniek hanteert – zo in 8:26 e.v., waar hij met enkele woorden het landschap oproept waarin de beschreven gebeurtenissen zich afspelen en de lezer deze als onzichtbare toeschouwer van nabij laat meebeleven –, zal de antieke lezer Handelingen onmiddellijk als geschiedschrijving herkend hebben. Niet alleen profileert Lucas zich in de inleidende verzen van zijn evangelie (dat samen met Handelingen als een tweedelig werk gelezen wil worden) als geschiedschrijver, ook wat de vorm betreft laat het boek zich gemakkelijk in de traditie van de antieke historiografie plaatsen. Als men het naast geschriften als De samenzwering van Catilina en De oorlog tegen Jugurtha van de Sallustius (1e eeuw voor Christus) legt, herkent men het als behorend tot het genre van de historische monografie, een werk van beperkte omvang, niet groter dan één boek, dat een betekenisvolle episode uit de wereldgeschiedenis (bij Sallustius de Romeise geschiedenis) behandelt. Zo geeft Lucas in zijn boek het relaas van de verspreiding van het evangelie na Jezus’ hemelvaart en de vorming van de eerste christelijke gemeenten. Deze gebeurtenissen beschouwt hij, samen met het optreden van Jezus, dat hij in zijn evangelie beschrijft, als beslissend voor de gang van de wereld- geschiedenis.

Personalia

Dr. John van Eck studeerde klassieke taal- en letterkunde en theologie. Sinds 1981 werkt hij namens de (voormalige) Nederlands Hervormde Kerk als legerpredikant. Hij schreef in de serie-CNT een commentaar op Handelingen, en daarnaast ook commentaar op o.a. Filemon en Kolossenzen.

Download het complete artikel (Pdf)

Jaargang 15 (2004) No 2