Een preek met een staartje. De kwestie-Geelkerken: theologie of sociaal conflict?

J.G. Geelkerken. Bron pknharkema.nl

J.G. Geelkerken. Bron pknharkema.nl

In 1926 kwamen de kerkelijke deputaten in de Gereformeerde Kerk van Oudemirdum uitleggen dat de slang uit Genesis 3 echt gesproken had, hoorbaar en verstaanbaar. Als dank voor hun goede wil werd hun auto op de terugweg met keien bekogeld. Zij troostten zich wellicht met de gedachte dat zij in tegenstelling tot Stefanus het vege lijf nog hadden kunnen redden.

Volgens Genesis 3 verleidde de slang Eva in menselijk verstaanbare woorden en vormde zo de aanleiding tot de zondeval. Over de vraag of dat nu werkelijk gebeurd was zoals het daar letterlijk staat, ontstond in 1926 een hevige ruzie in de Gereformeerde kerken. Het was menens: tien predikanten werden afgezet. Was dit proces, de kwestie-Geelkerken geheten, een louter theologische twist of een sociaal conflict? Een voorbeeld van de problemen die de interpretatie van historisclie feiten met zich meebrengt.

In 1924 preekte dr. J.G. Geelkerken in zijn gemeente over de derde zondag van de Heidel-bergse Catechismus. Gemeentelid H. Marinus meende er twijfel in te beluisteren aangaande de werkelijkheid van de gebeurtenissen van de zondeval. De kerkenraad honoreerde zijn klacht niet; via de classis kwam de zaak uiteindelijk bij een buitengewone synode terecht.

Geelkerken zelf zei geen andere dan de traditionele exegese voor te staan, maar slechts ruimte te willen claimen voor vnjheid van exegese en onderzoek. Hij weigerde in te stem men met de leerbeslissing van de Asser synode ‘dat de beide paradijsbomen en de slang en haar spreken naar de klaarblijkelijke bedoeling van het Schriftverhaal in eigenlijke of letterlijke zin zijn op te vatten en dus zintuiglijk waarneembare werkelijkheid waren’. Op 12 maart 1926 werd hij geschorst. Halsstarrig of heldhaftig, net hoe men wil, preekte Geelkerken zondag de veertiende toch. Op 17 maart werd hij afgezet. In hun classes moesten de gereformeerde pre-dikanten (soms hoofdelijk) instemmen met de Asser leerbeslissingen; door weigering of door al eerder tegen hen ingebrachte bezwaren werd nog een tiental predikanten geschorst en afgezet. Zij zouden 1 augustus van hetzelfde jaar de Gereformeerde Kerken in Nederland in Hersteld Verband gaan vormen. Minder dan één procent van de 540.000 kerkleden volgde hen.

In de ban van macht

D.Th. Kuiper, hoogleraar algemene sociologie aan de VU, en Annerien Groenendijk, gereformeerd predikante van de SoW-gemeente Bergen (N.H.), hebben zich het uitvoerigst met de kwestie-Geelkerken beziggehouden. Hun voorstelling van zaken wordt vrijwel altijd nageschreven. Op welke wijze beschrijven en interpreteren zij het Schlangenprozeß?

Kuiper beschrijft de spanning binnen de gereformeerde elite in de jaren 1905-1930 als een strijd om Kuypers leiderschap in de politiek, gevolgd door discussies naar aanleiding van de ‘beweging der jongeren’, culminerend in de eliminatie van deze beweging in 1926 op de synode van Assen. Kuiper wil zich geen theologisch waardeoordeel aanmatigen, maar acht ‘voldoende grond aanwezig om te stellen dat verschillende gereformeerde theologen, die te Assen vonnis hadden geveld, zelf ‘allerlei Schriftgegevens’ verklaarden ‘tegen de ldaarblijkelijke bedoeling van de Schrift in’, zoals deze te Assen strikt geoperationaliseerd was… het lijkt erop dat niet de exegetische diskussie, maar de machtsverdeling in de Gereformeerde Kerken het beslissende moment vormde.’ Geelkerkens standpunt werd volgens Kuiper ten onrechte veroordeeld.

Download het complete artikel (pdf)

Jaargang 11 (2000) No 2 – themanummer revisie van het Réveil?