Christus in Saksisch gewaad, over ontstaan, inhoud en betekenis van de Heliand

Binnen afzienbare tijd zal van de Heliand voor het eerst een vertaling in het Nederlands verschijnen. Dat belooft zonder meer een historische gebeurtenis te worden. Nadat in 1830 het handschrift, na duizend jaar, in druk was uitgegeven, werden in het Duitse en Engelse taalgebied talloze vertalingen en studies over de Heliand gepubliceerd. Nederland en Vlaanderen bleven echter achter. Wel verschenen vertaalde fragmenten, zoals die van Te Winkel, Jelsma en in het Fries van de hand van Obe Postma, maar het wachten was op een integrale vertaling in het Nederlands. Die zal nu eindelijk verschijnen.

De Heliand. Bron Wikimedia

De Heliand. Bron Wikimedia

Het epos – De Heliand

Heliand staat voor een Oudsaksische evangeliebewerking uit de eerste helft van de negende eeuw. De tekst bevat 5983 regels in stafrijm, verdeeld over 71 hoofdstukken of zangen, zogenoemde Fitten. J.A. Schmeller, die in 1830 de eerste uitgave in druk verzorgde, gaf het gedicht de naam Heliand mee. Deze naam, voor het eerst voorkomend bij de aankondiging aan Maria (The scal Hêliand te namon, regel 266), is een gesubstantiveerd participium van het werkwoord hêlian, helen of genezen. De Heiland is dus de Helende.

Het gedicht is ontstaan tegen de achtergrond van de politiek van Karel de Grote met betrekking tot de Saksen. Dezen waren niet gediend van gedwongen inlijving in het Romeinse rijk dat Karel, in samenwerking met de paus, voor ogen stond. Evenmin waren zij gecharmeerd van de nieuwe godsdienst die in het kielzog van de veroveringspolitiek mee-kwam. De zoon van Karel, Lodewijk de Vrome, voer een andere koers en gaf een monnik opdracht het Evangelie zo te bewerken dat de Saksen het ‘begrijpen’ konden.

In de Heliand wordt het Evangelie voor de Saksen verstaanbaar wordt gemaakt door de inhoud aan te passen bij hun cultuur. De belangrijkste tegemoetkoming is de transformatie van het Evangelie in een epos. De levensgeschiedenis van Jezus in heroïsche verzen zou onder Angelsaksische invloed zijn ontstaan. Nooit, aldus De Vries , ‘had de Heliand in deze vorm geschreven kunnen worden, als de dichter niet had kunnen steunen op een lange daaraan voorafgaande epische traditie. De stijl en de taal verraden dat duidelijk. De geest, die eruit spreekt, is niet de taal van de vrome monnik, maar van de krijgsman. Jezus en zijn discipelen worden beschreven als een echte dux met zijn comitatus’.

Personalia

Dr. H. Vreekamp studeerde theologie in Utrecht. Vanaf 1984 was hij predikant voor buitengewone werkzaamheden, ten behoeve van het werk van Kerk en Israël, sinds 1999 gedetacheerd bij het Landelijk Diensten Centrum (LDC) van de Samen op Weg-kerken in Utrecht. Daarnaast was hij onder meer secretaris van de Raad voor de verhouding van Kerk en Israël, lid en voorzitter van het Interkerkelijk Contact Israël (ICI), en bestuurslid en voorzitter van het Overlegorgaan van Joden en Christenen in Nederland (OJEC). Hij publiceerde onder meer Zwijgen bij volle maan. Veluwse verkenning van Edda, Evangelie en Tora (Zoetermeer 2004; tweede druk).

Download het complete artikel (Pdf)

Jaargang 16 (2005) No 1