Beschermengelen in het protestantisme

De geschiedenis van een wonderverhaal

In De Engelenwacht beschrijft historicus Fred van Lieburg het verhaal van Bernardus Smijtegelt.

In De Engelenwacht beschrijft historicus Fred van Lieburg het verhaal van Bernardus Smijtegelt.

Dominee Bernardus Smijtegelt was gereformeerd predikant in Middelburg van 1695 tot 1739. Hij was ongebuwd en bewoonde met een dienstbode een pand aan de Singel. Op een stormachtige herfstavond werd bij uit zijn bed geklopt. Hem werd gevraagd of bij direct bij een stervend gemeentelid wilde komen. Haastig kleedde bij zich aan om zich door de donkere straten van de stad te begeven. Bij de Sint-Jorisbrug passeerde bij twee mannen, die bij aanzag voor varensgasten op weg naar bun schip. Aangekomen bij het opgegeven adres, moest bij langdurig kloppen voor de deur openging. Er bleek helemaal geen zieke bewoner om pastorale hulp te hebben gevraagd. Onverrichterzake keerde Smijtegelt terug naar zijn huis.

Twee jaar later werd bij opnieuw in het holst van de nacht gewekt. Ditmaal bleef de bode wachten om met de predikant mee te gaan naar een herenbuis, waar een raadsbeer op zijn uiterste lag. Hij durfde echter niet te sterven alvorens aan Smijtegelt te hebben opgebiecht dat bij hem destijds met de hulp van een vriend bad willen vermoorden. Na hem met de valse boodschap naar buiten te hebben gelokt, hadden zij hem over de brugleuning in de gracht willen gooien. Op dat moment werden zij echter door een grote schrik weerhouden. Naast Smijtegelt zagen zij namelijk een wacht van engelen met vlammende zwaarden, die hem op zijn weg begeleidden. Zonder dat de pastor het zelf had geweten, had deze gebeurtenis tot de bekering van de twee mannen geleid.

Dit is het verhaal van de zogenaamde ‘engelenwacht’ van dominee Smijtegelt. Het doet sinds mensenheugenis de ronde in de provincie Zeeland en daarbuiten. In Middelburg wist men van generatie op generatie ook de plaats aan te wijzen waar het wonder zich had voorgedaan. De Sint-Jorisbrug, die vlak bij het woonhuis van de predikant aan de Herengracht lag, werd het ‘Smijtegelt-bruggetje’ genoemd.

Het verhaal is vooral populair in het bevindelijk-gereformeerde volksdeel van Nederland. Smijtegelt is hier, als erflater van de Nadere Reformatie, nog altijd een begrip. Het verhaal over zijn beschermengelen duikt telkens weer op in preken, vertellingen en stichtelijke lectuur. Zelf las ik het verhaal voor het eerst als schoolkind in De Gezinsgids, twintig jaar geleden. Geduldig heb ik het moment afgewacht tot ik het wonder als historicus klein zou kunnen krijgen. Vanuit de kerkgeschiedenis is er nimmer serieuze aandacht aan deze overlevering besteed. Wel hebben volkskundigen zich eerder met het verhaal bezig gehouden. Hieronder volgt een kort verslag van mijn eigen onderzoek, in het kader van dit themanummer bedoeld als voorbeeld van de wijze waarop ik als historicus en ten slotte ook als christen met een dergelijk fenomeen zou willen omgaan.

Een Nederlandse traditie

In 1739 publiceerde de Middelburgse schoolmeester Pieter de Vriese een Historisch verhaal van het leven en sterven van (…) Ds. Bernardus Smijtegelt. Hierin werd ingegaan op de vele vrome en pastorale kwaliteiten van de pasgestorven predikant, maar ook op de ressentimenten onder gemeenteleden tegen zijn persoon en prediking. Het verhaal van de engelenwacht komt hierin niet voor, maar wel de opmerking dat Smijtegelt door de haatgevoelens van zijn tegenstanders dag en nacht in levensgevaar verkeerde. Uit andere bronnen is bekend, dat er bij Smijtegelt meerdere malen is ingebroken in zijn huis door lieden die hem uit de weg wilden ruimen.

Preek van dominee Bernardus Smijtegelt Tegen de achtergrond van deze berichten dacht ik aanvankelijk dat de mislukte aanslag op Smijtegelt teruggaat op het gespannen kerkelijke en politieke leven in de stad Middelburg in de achttiende eeuw. Het verhaal van de bovennatuurlijke verhindering ewan meende ik in verband te kunnen brengen met de toenmalige crisis in de protestantse engelenleer rondom de opvattingen van de afgezette predikant Balthasar Bekker, die ontkende dat duivelen of engelen actief waren op de aarde. Juist de gereformeerde classis Walcheren heeft zich expliciet tegen deze rationele wijze van theologiseren uitgesproken. Via de kansel en de drukpers kon ook het kerkvolk daarvan kennis nemen.

Personalia Fred van Lieburg

Dr. Fred van Lieburg (1967) is onderzoeker bij de vakgroep Nieuwe Geschiedenis van de Vrije Universiteit in Amsterdam en bijzonder hoogleraar bij het Nederlands Instituut van de Kéroli Géspar Universiteit in Boedapest. Hij publiceerde veel over de cultuurgeschiedenis van het gereformeerde protestantisme. Binnenkort verschijnt bij Bert Bakker/Prometheus in Am-sterdam een boek over de predikanten op Schouwen-Duiveland in de zeventiende eeuw.

Download het complete artikel (pdf)

Jaargang 11 (2000) No 1 – themanummer Het wonder in de geschiedenis